W północno-zachodniej części Jawora, na wzgórzu o wysokości 203 metrów, stoi gotycka świątynia, która pamięta czasy średniowiecza. Kościół św. Marcina to najstarsza budowla sakralna w mieście, wzniesiona w latach 1275-1335 z kamienia łamanego. To rzadkość na Dolnym Śląsku – większość kościołów budowano z cegły lub ciosów piaskowca, a tutaj mamy do czynienia z surowym, łamanym kamieniem, który nadaje budowli szczególny charakter.
Świątynia wyrasta tuż przy zachowanym fragmencie średniowiecznego muru obronnego. Od zachodu biegnie ulica Poniatowskiego, od południa i wschodu Szkolna i Kościelna z budynkiem plebanii. Samo położenie na wzniesieniu sprawia, że kościół dominuje nad tą częścią miasta.
- unikalna gotycka architektura z kamienia łamanego
- zachowane fragmenty średniowiecznego muru obronnego
- przestronne wnętrza z rzeźbionymi detalami
- malowidła w technice suchego fresku
- niezwykła historia budowy sięgająca XIV wieku
Historia budowy rozciągnięta na wieki
Dokładna data powstania kościoła to zagadka – dokumenty z okresu budowy się nie zachowały. Jedyna wzmianka pochodzi z 19 czerwca 1387 roku i mówi o daninie na rzecz kościoła parafialnego, co oznacza, że świątynia musiała już wtedy istnieć. Historycy sztuki ustalili, że budowa trwała etapami od około 1275 do 1335 roku, choć w literaturze przedmiotu można znaleźć różne teorie.
Hans Lutsch, XIX-wieczny konserwator zabytków Dolnego Śląska, datował budowę na około 1330 rok, zwracając uwagę na pełne umiaru przekroje wertykalne. Hans Tintelnot z kolei określił jaworski kościół jako bardzo rzadki przykład późnogotyckiej budowli wzniesionej wyłącznie z kamienia łamanego. Ta różnorodność opinii świadczy o tym, jak nietypowa jest architektura tej świątyni – można w niej odnaleźć elementy wczesnogotyckie, gotyku dojrzałego i schyłkowego, zapowiadającego już renesans.
W 1533 roku zawaliła się południowa wieża kościoła. Odbudowano ją tylko do wysokości szczytu świątyni, a w latach 1534-1536 wzniesiono nową wieżę od strony północnej – tę, która stoi do dziś. Jest zbudowana na planie kwadratu i zwieńczona dachem namiotowym. W 1573 roku dobudowano od zachodu małą okrągłą wieżyczkę z klatką schodową.
Kościół przetrwał pożar w 1648 roku, po którym został gruntownie odnowiony. Kolejne remonty i restauracje przeprowadzono w latach 1865-1866, 1883 i 1962.
Architektura która wyróżnia się na tle Śląska
Świątynia ma 53 metry długości i 24,1 metra szerokości. To kościół halowy – trzy nawy mają tę samą wysokość 13,7 metra, co tworzy wrażenie przestronności i jednolitości wnętrza. Każda nawa nakryta jest osobnym dachem dwuspadowym. Nawa północna ma 6,5 metra szerokości, główna 10,4 metra, a południowa 7,2 metra.
Wnętrza przykryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Żebra spływają na wsporniki przyścienne połączone z przyporami, a w miejscach przecięć każdego przęsła znajdują się zworniki. Zarówno wsporniki jak i zworniki zdobią dekoracje rzeźbiarskie – to właśnie one stanowią o wyjątkowości kamiennych kościołów Dolnego Śląska. W przeciwieństwie do budowli ceglanych, zazwyczaj ubogich w detale, kamienne świątynie pozwalały na bogactwo portali, maswerków i rzeźbionych ozdób.
Sklepienia pokryte są malowidłami wykonanymi w technice suchego fresku, przedstawiającymi motywy roślinne. Najstarsze elementy to prezbiterium i budynek plebanii. W południowej ścianie znajduje się gotycki portal z drugiej połowy XIV wieku, w którego tympanonie widnieje wyobrażenie św. Marcina na koniu, w stroju rycerskim, dzielącego się swą szatą z żebrakiem – to klasyczna ikonografia patrona świątyni. Portal otoczony jest płaskim reliefem ornamentowym z motywami roślinnymi, głównie winoroślą.
Wystrój wnętrza od gotyku po barok
Wnętrze kościoła to połączenie średniowiecznej architektury z barokowym wystrojem. Na ścianach prezbiterium zachowały się dekoracje z wczesnego okresu – malowidła ścienne z XV wieku, które przetrwały wieki i kolejne remonty.
Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą gotyckie stalle w prezbiterium z XV wieku, zachowane w niemal nienaruszonym stanie. Renesansowa ambona z 1576 roku jest bogato zdobiona scenami biblijnymi. W ściany kościoła wmurowane są średniowieczne epitafia i płyty nagrobne, które opowiadają historie dawnych mieszkańców Jawora i okolic.
W 2010 roku konserwatorzy odkryli na jednym z obrazów w bocznym ołtarzu inicjały Michaela Willmanna, najsłynniejszego śląskiego malarza, zwanego śląskim Rembrandtem. Obraz znajduje się powyżej płótna „Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny” i nosi tytuł „Oczekiwanie Maryi przez Trójcę Świętą w otoczeniu świętych”.
W nawie północnej, w kaplicy mariackiej, znajdują się kolejne cenne epitafia. Barokowy wystrój wnętrza powstał już po pożarze z 1648 roku i reprezentuje wysoką klasę artystyczną.
Burzliwa historia wyznaniowa
Kościół przeszedł przez wszystkie zawieruchy historyczne Śląska. Początkowo katolicki, w okresie reformacji stał się świątynią protestancką. Po II wojnie światowej, gdy niemiecka ludność została wysiedlona, kościół ponownie przejął Kościół rzymskokatolicki. Dziś należy do parafii pw. św. Marcina w dekanacie jaworskim diecezji legnickiej.
Ta zmienna historia wyznaniowa odcisnęła piętno na wyposażeniu świątyni. Protestanci usunęli część barokowych ozdób, które później częściowo przywrócono. Dzięki temu kościół łączy w sobie różne warstwy historyczne i artystyczne.
Dla kogo to miejsce
Kościół św. Marcina to pozycja obowiązkowa dla miłośników średniowiecznej architektury i gotyku. Bogactwo kamiennych detali, zachowane sklepienia z malowidłami, gotyckie stalle i renesansowa ambona – to wszystko składa się na wyjątkowe doświadczenie. Osoby interesujące się historią sztuki docenią rzadką technikę budowy z kamienia łamanego i różnorodność stylów architektonicznych.
Ale to nie tylko miejsce dla specjalistów. Nawet jeśli nie znasz się na architekturze, surowa potęga kamiennych murów i atmosfera siedmiowiekowej świątyni robi wrażenie. Warto zwrócić uwagę na portal z wyobrażeniem św. Marcina – to jeden z najładniejszych gotyckich portali na Dolnym Śląsku.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę w kościele ze spacerem po średniowiecznym mieście i obejrzeniem zachowanych fragmentów murów obronnych, które biegną tuż przy świątyni.
Informacje praktyczne
Godziny otwarcia:
- W dni powszednie: 6:30-18:00
- W niedziele i święta: 7:30-20:00
Msze święte:
- W dni powszednie: 6:30, 9:00, 18:00
- W niedziele: 8:00, 10:00, 12:00, 16:00, 20:00
Cena: Wstęp do kościoła jest bezpłatny.
Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie wnętrza warto przeznaczyć około godziny. Jeśli interesuje cię fotografia detali architektonicznych, możesz zostać dłużej.
Dojazd i parking: Kościół znajduje się przy ulicy Szkolnej i św. Marcina 1 w Jaworze. Parking dostępny w pobliżu, w miejskiej strefie parkowania – płatny zgodnie z informacjami w parkomacie. Z centrum miasta to zaledwie kilka minut spacerem.
Kontakt: Tel. +48 76 870 31 70 lub +48 76 870 27 14
Jeśli planujesz zwiedzanie Jawora, warto połączyć wizytę w kościele św. Marcina z obejrzeniem słynnego Kościoła Pokoju – obiektu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, który znajduje się w tym samym mieście. Oba zabytki reprezentują zupełnie różne epoki i style, co daje pełniejszy obraz bogatej historii tego dolnośląskiego miasta.